Түгээмэл асуулт хариулт

Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн (ААНОАТТХ) 8 дугаар зүйлийн 8.2.2 дахь хэсэгт “хуулийн этгээд, түүний эцсийн эзэмшигч хувьцаа, хувь оролцоогоо бусдад шилжүүлэх замаар ... ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийн эцсийн эзэмшигчийг өөрчлөх замаар олсон орлого”-ыг эрх борлуулсны орлогод хамааруулан татвар ногдуулахаар заасан байна. Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1.11-д “эцсийн эзэмшигч” гэж өөрийн эзэмшиж буй хувьцаа, хувь оролцоо, эсхүл саналын эрхийн үндсэн дээр хуулийн этгээдийн хяналт, удирдлага, хөрөнгийг шууд, эсхүл нэг болон түүнээс дээш үргэлжилсэн хэлхээ холбоо бүхий хуулийн этгээдийн хувьцаа, хувь оролцоогоор төлөөлүүлэн удирдан чиглүүлж буй дараахь этгээдийг ойлгоно. Үүнд: 1. хуулийн этгээдийн хамгийн их саналын эрхийг эзэмшдэг; 2. хуулийн этгээдийн хувьцааны тоо, эсхүл зах зээлийн нийт үнэлгээний хамгийн ихийг эзэмшдэг; 3. адилтгах бусад. Эндээс үзвэл “70 хувийн хувьцаа эзэмшигч” нь Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1.11-д тодорхойлсон “эцсийн эзэмшигч”-д тооцогдож байна. Иймд “70 хувийн хувьцаа эзэмшигч” нь ААНОАТТХ-ийн 17.2.7-д заасны дагуу эрх борлуулсны орлогоос 30 хувиар тооцон татвар төлөхөөр байна.
Газрыг газрын тухай хуульд заасан зориулалт, болзолтойгоор гэрээний үндсэн дээр зөвхөн эрхийн гэрчилгээрээр Монгол Улсын иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагад эзэмшүүлдэг. Газар эзэмших эрх олгосон аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Засаг дарга нь дараах тохиолдолд газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг хүчингүй болгох эрхтэй юм. Үүнд: 1. Газар эзэмших эрх бүхий этгээд нь газрын тухай хууль хууль болон газар эзэмших эрхийн гэрээнд заасан нөхцөл, шаардлагыг удаа дараа зөрчсөн бол. 2. Эзэмшиж буй газраа хүн амын эрүүл мэнд, байгаль хамгаалал, үндэсний аюулгүй байдлын ашиг сонирхолд харшаар ашигласан нь эрх бүхий байгууллагын дүгнэлтээр тогтоогдсон бол. 3. Газар эзэмших эрхийг бусад этгээдээс шилжүүлэн авсан эрхийн гэрчилгээгээ улсын бүртгэлд бүртгүүлж, шинээр газар эзэмших эрхийн гэрээ байгуулаагүй бол. 4. Газрын төлбөрөө хугацаанд нь бүрэн төлөөгүй бол. 5. Хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр гэрээнд заасан зориулалтаар эзэмших эрх бүхий газраа 2 жил дараалан ашиглаагүй бол. Газар эзэмших эрх олгосон аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Засаг дарга нь дээр дурьдсан үндэслэл тогтоогдвол газар эзэмших эрхийн хүчингүй болгох тухай захирамж гаргаж, энэ тухайгаа эрхийн гэрчилгээ эзэмшиж байсан этгээдэд мэдэгдэнэ.
“Газар” гэж газрын гадаргуу, түүний хөрс, ургамал болон орон зайн давхаргыг хэлэх бөгөөд бэлчээр, нийтийн эдэлбэрийн ба улсын тусгай хэрэгцээнийхээс бусад газрын зөвхөн Монгол Улсын иргэндгэр бүлийн хэрэгцээний, аж ахуйн, газар тариалангийн зориулалтаар өмчлүүлнэ. Гэр бүлийн хэрэгцээнд зориулан өмчлөх эрх олгох газрын хэмжээ нь Нийслэлд 0.07 га хүртэл, аймгийн төвд 0.35 га хүртэл, сумын төв, тосгонд 0.5 га хүртэл, нийслэлийг аймгийн төвтэй холбосон улсын чанартай авто замын дагуух газарт 0.07 га хүртэл хэмжээтэй олгох бөгөөд нэг удаа үнэгүй өмчлүүлнэ. Газар тариалангийн зориулалтаар тариалангийн талбай болон атаршсан газарт өмчлөх эрх олгоно. Газар тариалангийн зориулалтаар өмчлүүлэх газрын хэмжээ нь газрын байршил, үржил шимээс хамааран тухай хүсэлт гаргасан иргэнд эзэмшүүлсэн газартай тэнцэх хэмжээтэй байна. Газар тариалангийн зориулалтаар газар өмчлөх эрх олгоход давуу эрхээр үнээр худалдах болон дуудлага худалдаагаар өмчлүүлнэ. Аж ахуйн зориулалтаар тухай иргэний хувийн хөрөнгөөр барьж байгуулсан, барьж байгаа буюу хувьчилж авсан, өөрийн өмчлөлд шилжүүлэн авсан барилга байгууламжид зориулан эзэмшүүлсэн газрын хэмжээгээр болон дуудлага худалдаагаар өмчлүүлнэ. Газрыг дараах журмаар өмчлүүлнэ. Үүнд: 1. Иргэн газар өмчлөх өргөдлийг сайн дурын үндсэн дээр харъяа сум, дүүргийн Засаг даргад гаргана. Өргөдөлд дараах материалыг хавсаргана. - Гэр бүлийн бүх гишүүдийн иргэний үнэмлэх болон төрсний гэрчилгээний эх хувь, хуулбар; - Хорооны Засаг даргын тодорхойлолт; - Хүсэлт гаргаж буй газрыг эзэмших эрхийн гэрээ, гэрчилгээний хуулбар; - Кадастрын зураг. 2. Иргэнд газар өмчлүүлэх эрх бүхий Засаг дарга нь газар өмчилж авах тухай иргэний өргөдлийг хүлээн авч 3 сарын дотор хянан шийдвэрлэнэ. /Аймгийн төвийн сумын болон дүүргийн газар нутагт газар өмчлүүлэхшийдвэрийг аймгийн Засаг дарга болон Нийслэлийн Засаг дарга гаргана. Бусад сумын нутаг дэвсгэрт газар өмчлүүлэх шийдвэрийн тухай сумын Засаг дарга гаргана./ 3. Иргэнд газар өмчлүүлэх шийдвэр гаргах эрхийн Засаг дарга өргөдлийг хянан шийдвэрлэн газар өмчлүүлэх тухай захирамж гаргана. 4. Засаг даргын захирамжийг үндэслэн улсын бүртгэлд бүртгэж газар өмчлөх эрхийг баталгаажуулна.
Гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх тухай хуульд гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх ажилд идэвхтэй оролцсон иргэнийг мөнгөн шагнал олгох, үнэ бүхий зүйл дурсгах, хүндэт тэмдгээр шагнах, алдрыг нь мөнхжүүлэх, төр, засгийн шагналд тодорхойлох зэрэг хэлбэрээр, харин гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх талаар тодорхой ажил зохиож, үр дүнд хүрсэн байгууллага, аж ахуйн нэгжийг нутгийн захиргааны болон цагдаагийн байгууллага мөнгөн шагнал олгох, үнэ бүхий зүйл дурсгах хэлбэрээр урамшуулахаар заажээ. Мөн хуульд байгууллага, аж ахуйн нэгжид олгох шагналыг Хууль зүйн сайд, сум дүүргийн Засаг дарга, Цагдаагийн байгууллагын эрх бүхий ажилтан олгохоор, түүнчлэн гэмт хэрэгтэй тэмцэх, нийгмийн хэв журмыг хангахад идэвх зүтгэл гаргасан буюу гэмт хэргийг илрүүлэх, таслан зогсооход онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн иргэнд хүндэт тэмдэг олгох, алдрыг нь мөнхжүүлэх, төрийн дээд ба Засгийн газрын шагналд тодорхойлох шийдвэрийг холбогдох төрийн бус байгууллагын саналыг харгалзан Хууль зүйн сайд, аймаг, нийслэлийн Засаг дарга гаргахаар хуульчилж өгсөн байна.
Гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх тухай хуульд зааснаар иргэн гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх талаар дараахь үүрэг хүлээнэ. Үүнд: - бусдын нэр төр, алдар хүнд, эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хохироохгүй, нийгмийн хэв журмыг гажуудуулахгүй байх; - оршин суугаа нутаг дэвсгэртээ нийгмийн хэв журам сахиулах талаар нутгийн захиргааны байгууллага, гэмт хэрэгтэй тэмцэх, хэв журам сахиулах байгууллагаас хэрэгжүүлж байгаа зохион байгуулалттай арга хэмжээнд оролцох; - гэмт хэргийн талаар олж мэдсэн зүйлээ холбогдох байгууллагад мэдээлэх. Мөн тус хуульд зааснаар иргэн гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх талаар дор дурдсан эрх эдлэхээр заасан байна. - нийгмийн хэв журам сахихыг бусдаас шаардах; - гэмт хэргийн шалтгаан нөхцөлийг арилгуулах талаар холбогдох байгууллага, албан тушаалтанд шаардлага тавих; - архидан согтуурч, нийгмийн хэв журмын зөрчил гаргаж байгаа этгээдийг эрүүлжүүлэх байргүй газар амь нас, эрүүл мэндэд нь хохирол учруулахгүйгээр эрүүлжүүлэх, үйлдлийг нь таслан зогсоох арга хэмжээ авах; - гэмт халдлагаас эд хөрөнгө, өөрийн буюу бусдын амь нас, эрүүл мэндийг хуулийн хүрээнд хамгаалах.
Тэтгэлэг олгогдох хүүхдийн наснаас хамаараад тухайн нэхэмжлэлд төлөгдөх улсын тэмдэгтийн хураамж өөр өөр байдаг. Тухайлбал, 11 хүртэлх насны хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах бол: (тухайн бүс нутагт тогтоогдсон амьжиргааны доод түвшингийн 50 хувь) х 12= (1 жилийн хугацаанд төлбөл зохих дүн гарна) 11-16 нас /суралцаж байгаа бол 18 нас/-тай болон насанд хүрсэн боловч хөдөлмөрийн чадваргүй хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах бол: (амьжиргааны доод түвшингийн хэмжээ) x 12=(1 жилийн хугацаанд төлбөл зохих дүн гарна)
Шүүхийн практикт энэ төрлийн нэхэмжлэлийг эд хөрөнгийн бус, түүнчлэн үнэлэх боломжгүй нэхэмжлэлийн төрөлд хамааруулж, улмаар 70,200 төгрөг төлүүлэх тохиолдол нилээд түгээмэл байдаг. Гэвч энэ төрлийн нэхэмжлэл нь Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хулийн 63.1.5-д заасан “тогтмол хугацаанд төлөгдөх тэтгэвэр, тэтгэмж, тэтгэлэг, хохирол, нөхөн төлбөр шаардсан нэхэмжлэл” гэсэн төрөлд хамаарах тул нэг жилийн хугацаанд төлбөл зохих нийт үнийн дүнгээс улсын тэмдэгтийн хураамжийг бодож төлөх нь зүйтэй юм.
Зар сурталчилгааны тухай хуульд зааснаар үргэлжлэх хугацаа нь 20 минутаас дээшгүй нэвтрүүлгийн дундуур, мөн улс орны болон дэлхий дахины амьдралын цаг үеийн шинжтэй үйл явдлын талаархи тогтмол мэдээллийн дундуур зар сурталчилгаа нэвтрүүлэхийг хориглосон. Харин нэг удаагийн зар сурталчилгааны үргэлжлэх хугацааг Харилцаа холбооны зохицуулах хорооны 2016 оны 29 тоот тогтоолоор батлагдсан “Өргөн нэвтрүүлгийн зохицуулалт, нөхцөл шаардлага”-ын 7.27-д “...нэг цаг тутамд дамжуулах зар сурталчилгаа /реклам/ нь 15 минутаас хэтрэхгүй байна” гэж заасан.
Та хүүхэд үрчилж авахыг зөвшөөрсөн зөвшөөрлийг эхнэрээсээ (нөхрөөсөө) авсан байх шаардлагатай. Дараа нь үрчилж авах хүүхдийнхээ эцэг эхээс хүүхдээ бусдад үрчлүүлэхийг зөвшөөрсөн тухай зөвшөөрөл хүсэлтийг бичгээр гаргуулна. Ингээд та хүүхэд үрчлэн авах тухай өргөдлөө хүүхдийн оршин сууж байгаа сум, дүүргийн Засаг даргын тамгын газарт гаргана. Бүрдүүлсэн материалыг хүлээн авснаас хойш ажлын 30 хоногийн дотор шийдвэрлэж иргэнд хариу мэдэгдэж бичиг баримтыг олгоно.Өргөдөлд: 1. Гэр бүлтэй бол гэрлэлтийн гэрчилгээ 2. Хүүхдийн төрсний гэрчилгээ 3. Үрчлэн авагч болон үрчлүүлж байгаа эцэг эх, зсхүл асран хамгаалагч харгалзан дэмжигчийн иргэний үнэмлэх зэргийг хавсаргана. Үрчлүүлэгч талын бүрдүүлэх материал: - Хүүхдийн төрсний гэрчилгээ - Төрсний гэрчилгээний лавлагаа - Баг, хорооны засаг даргаар цохуулж нотариатаар батлуулсан эцэг, эх/ асран хамгаалагчийн өргөдөл - Эцэг, эхийн иргэний үнэмлэх /нотариатаар батлуулсан байх/ - 7 нас хүрсэн бол хүүхдийн өөрийнх нь зөвшөөрөл - Хүүхэд асран хүмүүжүүлэх байгууллагад байгаа бол тухайн хүүхдийн байгууллагын зөвшөөрөл /хүүхэд үрчлэх, үрчлүүлэх эрх бүхий асран хүмүүжүүлэх байгууллагад хамаарна/ Үрчлэн авагч талын бүрдүүлэх материал: - Өргөдөл /нотариатаар батлуулсан байх/ - Гэрлэлтийн гэрчилгээ /нотариатаар батлуулсан байх/ - Эцэг, эхийн иргэний үнэмлэх /нотариатаар батлуулсан байх/ - Эрүүл мэндийн хуудас /сүрьеэ, ДОХ, сэтгэц, арьс өнгөний өвчинтэй эсэх талаарх эмнэлгийн тодорхойлолт/ - Цагдаагийн ерөнхий газрын буюу орон нутгийн цагдаагийн байгууллагын тодорхойлолт - Эцэг, эх болох хүмүүсийн зан байдал, өрхийн орлогыг тодорхойлсон албан байгууллага буюу оршин суугаа баг хорооны тодорхойлолт зэргийг хавсарган өгнө.
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 125 дугаар зүйлийн 125.1-д “Ажил олгогч, ажилтны хооронд гарсан хөдөлмөрийн ганцаарчилсан маргааныг хөдөлмөрийн маргаан таслах комисс, шүүх тус тусын харьяаллын дагуу шийдвэрлэнэ.” 126 дугаар зүйлийн 126.1-д “Шүүх хянан шийдвэрлэхээр зааснаас бусад маргааныг хөдөлмөрийн маргаан таслах комисс анх дутам хянан шийдвэрлэнэ.” хэмээн тус тус заасан байна. Хөдөлмөрийн маргаан таслах комисс нь хуульд шүүх хянан шийдвэрлэхээр зааснаас бусад төрлийн хөдөлмөрийн маргааныг шийдвэрлэх чиг үүрэгтэй ажил олгогч, нийт ажилтны хурлаас сонгогдсон тэнцүү тооны төлөөллөөс бүрдсэн анхдагч бүтэц юм. Хөдөлмөрийн маргааныг шүүхээс өмнөх шатанд буюу маргаан таслах комиссоор эцэслэн шийдвэрлүүлэх нь зардал болон цаг хугацааны хувьд хэмнэлттэй юм. Хөдөлмөрийн маргаан таслах комисын үйл ажиллагааг Монгол Улсын Засгийн газрын 1999 оны 122 дугаар тогтоолын 2 дугаар хавсралтаар баталсан Хөдөлмөрийн маргаан таслах комисын дүрмээр нарийвчлан зохицуулсан байдаг. Хөдөлмөрийн тухай хууль болон Хөдөлмөрийн маргаан таслах комиссын дүрмийг дараах цахим хуудаснаас татан авч, үзнэ үү. http://www.legalinfo.mn/
Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.1.1-41.1.15-д тэтгэвэр тэтгэмжийн талаар гаргасан нэхэмжлэл, патент, зохиогчийн эрхтэй холбогдсон нэхэмжлэл, гэмт хэргийн улмаас учирсан хохирлыг арилгуулахаар гаргасан нэхэмжлэл зэрэг нийт 15 төрлийн нэхэмжлэлийг улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөхөөр хуульчилсан байна. Мөн нэхэмжлэгч төлбөрийн чадваргүй болох нь түүний тайлбар, бусад нотлох баримтаар тогтоогдсон буюу хуульд заасан бусад үндэслэл байвал түүнийг улсын тэмдэгтийн хураамж төлөхөөс шүүгчийн захирамжаар чөлөөлж болно.
Улсын тэмдэгтийн хураамжийг буцаан авахад дараах баримтыг бүрдүүлэн тэмдэгтийн хураамж төлсөн харъяа дүүргийн татварын албанд хандана. Үүнд: - Албан бичиг буюу өргөдөл, - Улсын тэмдэгтийн хураамж буцаан олгох заалт бүхий шүүгчийн захирамж /Эх хувь эсхүл хуулбарыг нотариатаар гэрчлүүлсэн/, - Мөнгө төлсөн баримт /эх хувь/ - Хуулийн этгээд бол улсын бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар, иргэн бол иргэний үнэмлэхний хуулбар.
Хөдөлмөрийн гэрээг бичгээр байгуулаагүй тохиолдолд ажилтнаас ажил, үүрэг гүйцэтгэхийг шаардаж болохгүй. Хөдөлмөрийн гэрээ байгуулахдаа дараах нөхцөлийн аль нэгийг тохироогүй бол хөдөлмөрийн гэрээ байгуулсанд тооцдоггүй:  Ажлын байрны буюу албан тушаалын нэр;  Ажлын байрны тодорхойлолтод заасан ажил, үүрэг;  Үндсэн цалин буюу албан тушаалын цалингийн хэмжээ;  Хөдөлмөрийн нөхцөл.
Үл хөдлөх эрх хөрөнгө өмчлөх эрх хэлцлийн үндсэн дээр нэг этгээдээс нөгөөд шилжиж байгаа бол уг хэлцлийг үл хөдлөх эд хөрөнгийн бүртгэлийн газар бүртгүүлснээр тухайн үл хөдлөх эд хөрөнгийн өмчлөх эрх худалдан авагчид шилжиж, өмнөх өмчлөгч буюу худалдагчийн өмчлөх эрх дуусгавар болно. Хэрэв хуульд заасан энэ шаардлагыг хангаагүй бол талуудын хооронд байгуулагдсан Үл хөдлөх эд хөрөнгө худалдах, худалдан авах гэрээ нь Иргэний хуулийн 56 дугаар зүйлд заасан хүчин төгөлдөр бус байх хэлцэлд тооцогдох хууль зүйн үр дагаврыг бий болгоно.
Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуульд зааснаар шүүх гэрлэгчдийг эвлэрүүлэх бүх талын арга хэмжээ авах үүрэгтэй. Гэхдээ гэрлэгчдийн хэн нэгний байнгын хүчирхийлэл, дарамтаас болж, гэр бүлийн гишүүдийн эрүүл мэнд, амь нас болон хүүхдийн хүмүүжилд ноцтой аюул, хор уршиг учирч болзошгүй, эсхүл учирсан нь тогтоогдсон бол шүүх тэдэнд эвлэрэх хугацаа өгөлгүйгээр гэрлэлтийг шууд цуцалж болно.
Хөдөлмөр эрхлэх зөвшөөрөл нь нэг жил буюу 12 сар хүртэл хугацаатай байх бөгөөд зөвшөөрлийн хугацааг байгууллагын хүсэлт, гүйцэтгэсэн ажил, үйлчилгээний үр дүн, цаашид ажиллуулах болсон шалтгааныг судалж, шалгасны үндсэн дээр сунгаж болно. Гадаадын иргэнд олгох хөдөлмөр эрхлэх зөвшөөрлийн хугацааг тухайн байгууллагын албан бичгээр хүсэлт тавьсан өдрөөс эхлэн тооцно.
Гэр бүлийн тухай хуульд зааснаар дараах байдал нь гэрлэхэд харшлах шалтгаан болно. Үүнд: 1. Өмнөх гэрлэлт хүчинтэй байгаа бол; 2. Гэрлэгчид хоёулаа, эсхүл хэн нэг нь 18 насанд хүрээгүй бол; 3. Төрөл, садангийн хүмүүс хоорондоо гэрлэх; 4. Харгалзан дэмжигч, дэмжүүлэгч хоёр гэрлэх; 5. Үрчлэгч, үрчлүүлэгч хоёр гэрлэх. Гэрлэгчдийн хэн нэг нь, эсхүл хоёулаа удамших хандлагатай сэтгэцийн архаг өвчтэй бол гэрлэлтийг бүртгэхгүй.
Нийгмийн даатгалын сангаас тэтгэвэр тэтгэмж олгох тухай хуульд зааснаар Ердийн өвчин, ахуйн ослын улмаас хөдөлмөрийн чадвараа түр хугацаагаар алдахаас өмнө З, түүнээс дээш сарын хугацаагаар тэтгэмжийн даатгалын шимтгэл төлж ажилласан даатгуулагч хөдөлмөрийн чадвар түр алдсаны тэтгэмж авах эрхтэй. Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын сайдын 2000 оны 166 тоот тушаалд зааснаар ээлжийн амралт үргэлжлэх хугацаанд жирэмсний болон амаржсаны амралт, хөдөлмөрийн чадвар алдсан (эмнэлэгт хэвтсэн хугацаа), ажил олгогчоос албан ёсны чөлөөтэй байсан хугацааг оруулдаггүй. Тиймээс ээлжийн амралтаа эдэлж байх хугацаандаа эмнэлэгт хэвтсэн тохиолдолд листний мөнгө авах эрхтэй.
Ажилтныг ажилд авахдаа мэргэжлийн ур чадвар, ажлын дадлага, туршлага тухайн ажлыг гүйцэтгэхэд тохирох эсэхийг шалгах зорилгоор туршилтын хугацаа тогтоож болдог. Хөдөлмөрийн гэрээнд туршилтын хугацааг талууд харилцан тохиролцож болох бөгөөд туршилтын хугацаа гурван сар хүртэл байна. Мөн хөдөлмөрийн гэрээнд туршилтын хугацааг заагаагүй бол ажилтныг туршилтын хугацаагүйгээр ажилд авсанд тооцно.
Монгол Улсын Үндсэн хууль, хууль, олон улсын гэрээгээр баталгаажуулсан эрх, эрх чөлөөг нь аж ахуйн нэгж, байгууллага, албан тушаалтан, хувь хүн зөрчсөн гэж үзвэл Монгол Улсын иргэн дангаар буюу хамтарч Хүний эрхийн Үндэсний Комисст гомдол гаргах эрхтэй. Мөн Монгол Улсын хууль тогтоомж, олон улсын гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол тус улсын нутаг дэвсгэрт байгаа гадаадын иргэн, харъяалалгүй хүн Монгол Улсын иргэний адил гомдол гаргах эрх эдэлдэг. Хүний эрхийн үндэсний комисс гомдлыг хүлээн авснаас хойш 30 хоногт багтаан хариуг өгөх бөгөөд нэмэлт судалгаа, шалгалт хийх шаардлагатай бол хугацааг Комиссын дарга 60 хүртэл хоногоор сунгаж болно.
Хуульд зааснаар эцэг эх байх эрхээ урвуулан ашигласан /хүүхдээ хаях, санаатай төөрүүлэх, тарчлаан зовоох, худалдах, барьцаалах, биеийг нь үнэлэх, шунахай зорилгоор ашиглах/, зэргээр хүүхэдтэйгээ удаа дараа хэрцгий харьцсан бэлгийн харьцаанд оруулахаар завдсан, оруулсан, сэтгэл санааны хүнд дарамтанд байлгасан, хүүхдээ өсгөн хүмүүжүүлэх үүргээс санаатайгаар зайлсхийсэн, согтууруулах ундаа, мансууруулах бодис байнга хэрэглэдэг хүний эцэг, эх байх эрхийг шүүх хасаж болно. Эцэг, эх байх эрхийг хасуулах тухай нэхэмжлэлийг эцэг буюу эх нь эсхүл асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигч, болон бусад иргэн хүүхдийн эрх ашиг сонирхлыг хамгаалах байгууллага тухайн эцэг эхийн оршин суугаа газрын шүүхэд гаргана.
Шүүхийн шийдвэрээр тогтоосон тэтгэлгийг хугацаанд нь төлөөгүй бол хожимдуулсан хоног тутамд тогтоосон тэтгэлгийн үнийн дүнгийн 0,5 хувиар алданги төлнө. Алдангийн нийт хэмжээ төлөгдөөгүй тэтгэлгийн үнийн дүнгийн 50 хувиас хэтрэхгүй байна.
Шүүхийн шийдвэрээр суутгах, эсхүл тэжээн тэтгэх гэрээний дагуу төлөх хүүхдийн тэтгэлгийн хэмжээ нь тэтгэлэг төлөгчийн цалин хөлсний 50 хувиас хэтэрсэн буюу шүүхээр өөр тэтгүүлэгчид тэтгэлэг гаргуулахаар шийдвэрлэсэн бол тэтгэлэг төлөгч тэтгэлгийн хэмжээг өөрчлөн тогтоолгохоор шүүхэд нэхэмжлэл гаргаж болно.
Гэрлэлтээ цуцлуулсан хүмүүс эвлэрснээ хамтран илэрхийлж өргөдөл гаргасан бөгөөд өөр хүнтэй гэрлээгүй бол гэрлэлтийг сэргээнэ. Мөн сураггүй алга болсонд тооцогдсон, нас барсан гэж зарлагдсан хүн эргэн ирж, нөхөр буюу эхнэртэйгээ хамтран амьдрах хүсэлтээ гаргасан бөгөөд нөхөр буюу эхнэр нь өөр хүнтэй гэрлээгүй бол иргэний гэр бүлийн бүртгэлийн байгууллага гэрлэлтийг сэргээж болно.
Гэр бүлийн тухай хуульд зааснаар эхнэр нь жирэмсэн буюу хүүхэд нь нэг нас хүрээгүй эсхүл хариуцагч хүндээр өвчилсөн тохиолдолд гэрлэлт цуцлахыг хориглодог.
Шүүхийн харьяалал гэдэг нь анхан шатны шүүхээр хянан хэлэлцвэл зохих хэргийг шүүхүүдийн хооронд хуваарилах, өөрөөр хэлбэл тухайн хэргийг шийдвэрлэх ёстой шүүхийг тогтоох тухай ойлголт юм. Хариуцагчийн оршин суугаа нутаг дэвсгэрийн харьяалал: Хууль буюу гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол нэхэмжлэлийг хариуцагчийн оршин суугаа газрын шүүхэд гаргана. Хэрэв хариуцагчийн оршин суугаа газар мэдэгдэхгүй байвал нэхэмжлэлийг эд хөрөнгө нь байгаа газрын шүүхэд гаргаж болно. Гэрлэлт цуцлуулах тухай нэхэмжлэлийг нэхэмжлэгч бага насны хүүхэдтэй буюу тахир дутуу, хүндэтгэн үзэх бусад шалтгааны улмаас хариуцагчийн байгаа газар очиход бэрхшээлтэй байвал нэхэмжлэлийг өөрийн оршин суугаа газрын шүүхэд гаргаж болно. Нэхэмжлэгчийн сонгон авсан нутаг дэвсгэрийн харьяалал: Дараах тохиолдолд нэхэмжлэгч өөрийн сонгосон харьяаллын дагуу нэхэмжлэлээ гаргана. Үүнд: 1. Бусдын амь бие, эрүүл мэндэд гэм хор учруулсны хохирлыг нөхөн төлүүлэх тухай нэхэмжлэлийг хариуцагч, эсхүл нэхэмжлэгчийн, 2. Өөр өөр газар оршин суугаа хэд хэдэн хариуцагчтай бол нэхэмжлэгч өөрийн үзэмжээр аль нэг хариуцагчийн, 3. Гэрээнд үүрэг гүйцэтгэх газрыг тусгайлан заасан бол уг гэрээг биелүүлбэл зохих газрын, 4. Эрх зүйн ач холбогдол бүхий үйл явдлыг тогтоолгох тухай нэхэмжлэлийг өөрийн оршин суугаа газрын, эсхүл тухайн үйл явдал болсон газрын. Шүүхийн онцгой харьяалал: Шүүхийн онцгой харьяаллыг зохигч хэлэлцэн өөрчилж болохгүй бөгөөд үүнд дараах төрлийн нэхэмжлэл хамаарна: 1. Үл хөдлөх эд хөрөнгөтэй холбоотой буюу эд хөрөнгийн битүүмжлэлийг нээлгэх тухай нэхэмжлэлийг тухайн эд хөрөнгө байгаа газрын шүүхэд, 2. Гадаад улсын нутаг дэвсгэр дээр байгаа Монгол Улсын иргэн, хуулийн этгээдтэй холбоотой нэхэмжлэлийг нэхэмжлэгчийн оршин суугаа /оршин байгаа/ газрын, эсхүл хариуцагчийн эд хөрөнгө байгаа газрын шүүхэд, 3. Өв залгамжлагч өвийг хүлээн авахаас өмнө өвлүүлэгчийн үүрэг гүйцэтгүүлэгчээс гаргах нэхэмжлэлийг өвлөгдөх эд хөрөнгө бүхэлдээ буюу түүний гол хэсэг нь байгаа газрын шүүхэд, 4. Тэжээн тэтгэхтэй холбогдсон нэхэмжлэлийг нэхэмжлэгчийн оршин суугаа газрын шүүхэд.
Улс орны хэмжээнд нийтээр амарч, тэмдэглэн өнгөрүүлэх өдрүүдийг 2003 оны 12 сарын 18-ны өдөр батлагдсан Нийтээр тэмдэглэх баярын болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай хуулиар зохицуулж байна. Тус хуульд “нийтээр тэмдэглэх баярын өдөр”, “нийтээр тэмдэглэх тэмдэглэлт өдөр” гэсэн 2 төрлийн өдөр байхаар хуульчилсан. Үүний нийтээр тэмдэглэх баярын өдрүүдэд нь улс орны хэмжээнд нийтээр амарч, тэмдэглэн өнгөрүүлдэг бол харин нийтээр тэмдэглэх тэмдэглэлт өдрүүдэд нь амрахгүйгээр зөвхөн тухайн өдрийг тэмдэглэн өнгөрүүлдэг. Бид жил бүр нийт 14 өдрийг нийтээр амарч тэмдэглэн өнгөрүүлдэг байна. Үүнд: -Үндэсний их баяр наадам, Ардын хувьсгалын ойн баяр: 7 дугаар сарын 11, 12, 13, 14, 15; -Цагаан сар: билгийн тооллын хаврын тэргүүн сарын шинийн 1, 2, 3; -Шинэ жил: 1 дүгээр сарын 1; -Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр: 3 дугаар сарын 8; -Хүүхдийн баяр: 6 дугаар сарын 1; -Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр: 12 дугаар сарын 29; -Их Эзэн Чингис хааны өдөр: Их Эзэн Чингис хаан мэндэлсэн билгийн тооллын өвлийн тэргүүн сарын шинийн 1; -Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр: 11 дүгээр сарын 26.
Иргэний хуулийн 123 дугаар зүйлээр “Шаардах эрхээ шилжүүлэх”, мөн хуулийн 124 дүгээр зүйлээр “Өр шилжих”-тэй холбоотой зохицуулалтыг журамласан. Шаардах эрхээ шилжүүлэх болон өр шилжих аль аль тохиолдолд нь тавигддаг шаардлага бол хууль буюу гэрээнд заасан хэлбэрээр хийх хэлцлийн хувьд уг хэлцлийг хийсэн хэлбэрээр шилжүүлнэ. Өр шилжихэд үүрэг гүйцэтгэгч нь тухайн өрийг гуравдагч этгээдэд шилжүүлэх талаар шаардах эрх эзэмшигч буюу үүрэг гүйцэтгүүлэгчтэй урьдчилан тохиролцсон байх шаардлагатай байдаг бол шаардах эрхээ шилжүүлэхэд үүрэг гүйцэтгэгчийн зөвшөөрөлгүйгээр шилжүүлж болно.
Гэр бүлийн тухай хуульд зааснаар гэрлэлтийг захиргааны болон шүүхийн журмаар цуцалж болно. Гэрлэгчид 18 хүртэлх насны хүүхэдгүй, эд хөрөнгийн маргаангүй, гэрлэлтээ цуцлуулахыг харилцан зөвшөөрсөн тохиолдолд энэ тухай тус тусын хүсэлтээ оршин суугаа газрынхаа сум, дүүргийн улсын бүртгэлийн асуудал хариуцсан нэгжид гаргах замаар гэрлэлтээ захиргааны журмаар цуцлуулах боломжтой. Хүсэлтэд дараах баримтыг хавсаргасан байна: -Гэрлэлтийн гэрчилгээ, -18 хүртэлх насны хүүхэдгүй тухай оршин суугаа газрынхаа баг, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт, -Улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт.
Иргэний хуулийн 324 дүгээр зүйлийн 324.1-т “Түрээслэгч нь түрээсийн гэрээний хугацаа дуусахаас өмнө түрээсэлсэн эд хөрөнгийг түрээслүүлэгчид буцаан өгсөн тохиолдолд гэрээний хугацаа дуусах хүртэл түрээсийн төлбөрөөс чөлөөлөгдөхгүй.” гэж заасан. Тиймээс хэдийгээр түрээсийн гэрээ хугацаанаас өмнө цуцлагдсан ч гэсэн түрээслэгч нь үлдсэн хугацааны түрээсийн төлбөрийг заавал төлөх ёстой. Хэрэв та өөрийнхөө оронд түрээслүүлэгчтэй байгуулсан түрээсийн гэрээний нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрсөн, төлбөрийн чадвар бүхий өөр түрээслэгчийг санал болгосныг түрээслүүлэгч хүлээн зөвшөөрсөн нөхцөлд гэрээний хугацаа дуусах хүртэлх түрээсийн төлбөр төлөх үүргээс чөлөөлөгдөх боломжтой.
Иргэний хуульд түрээсийн гэрээг бичгээр байгуулах бөгөөд үл хөдлөх эд хөрөнгө түрээслэх гэрээг заавал үл хөдлөх эд хөрөнгийн бүртгэлийн газарт бүртгүүлэхээр заасан. Хэрэв үл хөдлөх эд хөрөнгийн бүртгэлийн газарт бүртгүүлэх хуулийн энэхүү шаардлагыг хангаагүй бол тухайн түрээсийн гэрээ хүчин төгөлдөр бус байна.
Ажилтан болон ажил олгогчийн хооронд байгуулсан хөдөлмөрийн гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол ажилтан хөдөлмөрийн гэрээг цуцлах (ажлаас гарах) тухайгаа бичгээр мэдэгдэх бөгөөд уг өргөдлөө өгсөн өдрөөс хойш 30 хоног өнгөрмөгц ажлын байраа орхих эрхтэй. Хэрэв ажилтан хүндэтгэн үзэх шалтгаантай эсхүл ажлаас чөлөөлөх хугацааг ажил олгогчтой харилцан тохиролцож, өргөдөл өгсөнөөс хойш 30 хоног тоолох хугацааг харгалзан үзэхгүй байж болно.
Хөдөлмөрийн гэрээг ажил олгогч ба ажилтан харилцан тохиролцож хугацаатай байгуулж болно. Хөдөлмөрийн тухай хуулиар дараах тохиолдолд хугацаатай хөдөлмөрийн гэрээ байгуулахаар зохицуулсан байна. 1. Байнгын ажлын байранд хөдөлмөрийн гэрээг ажил олгогч ба ажилтан харилцан тохиролцсоноор хугацаатай; 2. Ажилтны мэргэжлийн ур чадвар, ажлын дадлага, туршлага тухайн ажлыг гүйцэтгэхэд тохирох эсэхийг шалгах зорилгоор 3 сар хүртэл туршилтын хугацаатай; 3. Ажилтны мэргэжлийн ур чадвар, дадлага, туршлага эзэмшүүлэх зорилгоор дадлага, туршлагатай ажилтныг дагалдан ажиллуулах зорилгоор 3 сар хүртэл дагалдан ажиллуулах хугацаатай.
Ажилтанд ээлжийн амралтын хугацаанд ээлжийн амралтын олговор олгохдоо тухайн ажилтанд амралт олгохын өмнөх 12 сарын цалин хөлсний нийлбэрийг 12-т хувааж нэг сарын дундаж цалин хөлсийг гаргах ба гарсан тоог байгууллагын мөрдөж буй сарын ажлын өдрийн тоонд хувааж ажлын нэг өдрийн дундаж цалин хөлсийг тооцон гаргана. Ингээд нэг өдрийн дундаж цалин хөлсийг ажилтны ээлжийн амралтын өдрөөр үржүүлсэн дүн нь ажилтанд олговол зохих ээлжийн амралтын олговор болно. Хэрэв ажилтны ажилласан хугацаа 12 сар хүрээгүй бол түүний ээлжийн амралтын олговрыг ажилласан хугацааны дундаж цалин хөлсөөр тооцно.
Ажил олгогч буюу түүний эрх бүхий албан тушаалтан иргэнтэй хөдөлмөрийн гэрээг бичгээр байгуулж, гэрээний нэг хувийг ажилтанд өгөх үүрэгтэй. Мөн ажил байрны тодорхойлолт буюу гүйцэтгэх ажил үүргийн хуваарийг баталгаажуулан нэг хувийг өгнө.
Дараах тохиолдолд ажилтнаас ажил, үүрэг гүйцэтгэхийг шаардсан эсхүл ажил, үүрэг гүйцэтгүүлсэн бол албадан хөдөлмөр болно. Үүнд: - хөдөлмөрийн сахилгыг сахиулах зорилгоор ажил, үүрэг гүйцэтгэхийг шаардах эсхүл ажил үүрэг гүйцэтгүүлсэн; - ажил хаялтад оролцсоныг болон улс төр, эдийн засаг, нийгмийн тогтолцооны талаарх өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлснийг цээрлүүлэх ажил, үүрэг гүйцэтгэхийг шаардах эсхүл ажил үүрэг гүйцэтгүүлсэн; - нийгмийн гарал үүсэл, яс үндэс, арьсны өнгө, шашин шүтгэлээр нь ялгаварлах зорилгоор ажил, үүрэг гүйцэтгэхийг шаардах эсхүл ажил үүрэг гүйцэтгүүлсэн; - ажилтны амь нас, эрүүл мэндэд аюултай байдал үүссэнийг үл харгалзан ажил, үүрэг гүйцэтгэхийг шаардах эсхүл ажил үүрэг гүйцэтгүүлсэн зэрэг орно.